Không còn nuôi cá chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, nhiều hộ dân Hà Nội đang chuyển sang sản xuất theo quy trình, ghi chép nhật ký, kiểm soát môi trường nước và sử dụng chế phẩm sinh học. Từ những ao nuôi VietGAP đến mô hình cá - lúa, cách làm mới đang giúp người dân giảm chi phí, nâng chất lượng sản phẩm và hạn chế tác động đến môi trường.
Nuôi cá cũng phải “có nhật ký”
Ở xã Bất Bạt, ông Cao Xuân Trường đang nuôi cá chép và cá rô phi trên diện tích 1ha. Tham gia mô hình do Trung tâm Khuyến nông Hà Nội hỗ trợ, gia đình ông được cán bộ kỹ thuật hướng dẫn từ khâu cải tạo ao, chọn giống, chăm sóc đến phòng bệnh và thu hoạch.
Thay vì chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, người nuôi phải chú ý đến môi trường nước, lượng thức ăn, tình trạng đàn cá và các khâu chăm sóc. Quá trình nuôi cũng được ghi chép để thuận tiện theo dõi và truy xuất nguồn gốc khi cần.
Theo ông Trường, cá nuôi theo hướng VietGAP có giá bán cao hơn khoảng 10-20% so với cách nuôi truyền thống. Sản phẩm có quy trình rõ ràng, bảo đảm an toàn thực phẩm nên việc tiêu thụ cũng thuận lợi hơn.
Với người nuôi, đây không chỉ là câu chuyện bán được giá cao hơn. Khi phải ghi chép, theo dõi ao nuôi và kiểm soát đầu vào, người dân cũng dần biết chính xác hơn mình đang bỏ bao nhiêu chi phí cho một vụ cá, khâu nào có thể giảm và khâu nào không nên làm theo thói quen.
Mô hình nuôi thủy sản tại xã Cổ Đô giúp nâng cao thu nhập cho người dân. Ảnh: M.T
Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Hà Nội Nguyễn Khắc Lâm cho biết, các mô hình thủy sản theo hướng VietGAP được triển khai nhằm giúp người dân nắm chắc kỹ thuật, nâng năng suất, giảm chi phí và tạo ra sản phẩm an toàn. Một yêu cầu được chú trọng là hình thành thói quen ghi chép trong quá trình sản xuất, qua đó phục vụ truy xuất nguồn gốc sản phẩm.
Đây cũng là điểm khác giữa nuôi theo quy trình và nuôi theo kinh nghiệm. Người nuôi không chỉ quan tâm đến lúc thu hoạch mà phải theo dõi cả quá trình tạo ra sản phẩm.
Cá và lúa cùng “làm việc” trên một diện tích
Một mô hình khác đang cho thấy cách nghĩ mới trong sản xuất là nuôi cá kết hợp trồng lúa.
Thời gian qua, Trung tâm Khuyến nông Hà Nội triển khai mô hình cá - lúa tại 4 xã Quốc Oai, Yên Lãng, Ứng Thiên và Ứng Hòa với diện tích 11ha, 8 hộ tham gia. Người dân được hỗ trợ một phần giống, thức ăn, chế phẩm sinh học và được cán bộ kỹ thuật hướng dẫn trong suốt quá trình thực hiện. Cách làm của mô hình khá đơn giản. Cụ thể là đưa cá vào ruộng lúa, nhưng phải tính toán để hai đối tượng này hỗ trợ nhau.
Cá góp phần hạn chế sinh vật gây hại trên ruộng, qua đó giảm việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Chất thải của cá lại bổ sung dinh dưỡng cho cây lúa. Trong ao, chế phẩm sinh học được sử dụng để xử lý môi trường, hạn chế việc phải dùng hóa chất.
Người dân cũng được hướng dẫn theo dõi các chỉ số môi trường nước như pH, oxy, NH3, NO2. Sau hơn 5 tháng, tỷ lệ cá sống đạt trên 80%, năng suất ước hơn 18 tấn/ha, lợi nhuận dự kiến hơn 170 triệu đồng/ha.
Điểm đáng chú ý của mô hình không chỉ nằm ở con số lợi nhuận. Trên cùng một diện tích, người dân có thêm một nguồn thu từ cá mà vẫn duy trì sản xuất lúa. Những thứ trước đây có thể được xem là chất thải lại được tận dụng trở lại trong quá trình sản xuất. Đây là lý do mô hình cá - lúa được xem là một trong những hướng sản xuất phù hợp với nông nghiệp tuần hoàn.
Từ các mô hình này, Trung tâm Khuyến nông Hà Nội tiếp tục triển khai nhiều cách nuôi thủy sản theo hướng giảm tác động đến môi trường. Năm 2025, đơn vị triển khai 3 mô hình thủy sản với tổng diện tích 20ha, gồm cá - lúa, nuôi cá chép trong ao theo hướng VietGAP và nuôi ghép cá trắm cỏ. Các mô hình sử dụng chế phẩm sinh học để xử lý môi trường, hạn chế thay nước và giảm nguy cơ dịch bệnh.
Từ ao nuôi đến vùng sản xuất hàng hóa
Theo Trung tâm Khuyến nông Hà Nội, việc triển khai các mô hình VietGAP không dừng ở chuyện hướng dẫn người dân một quy trình kỹ thuật. Điều quan trọng hơn là giúp người nuôi hình thành thói quen sản xuất có kiểm soát.
Khi đã quen với việc ghi chép, người dân sẽ biết rõ nguồn giống, lượng thức ăn, thuốc và chế phẩm đã sử dụng trong từng vụ nuôi. Đây cũng là cơ sở để truy xuất nguồn gốc khi sản phẩm đưa ra thị trường.
Hà Nội đang tính đến bước đi xa hơn là hình thành những vùng nuôi tập trung, ứng dụng công nghệ và liên kết với doanh nghiệp, hợp tác xã, hệ thống phân phối. Theo định hướng của thành phố, các mô hình nuôi thủy sản theo VietGAP, cá - lúa và nuôi ứng dụng công nghệ cao tiếp tục được khuyến khích. Các hộ có thể được hỗ trợ giống, máy móc, thiết bị tích hợp cảm biến, hệ thống điều khiển tự động, cho ăn tự động và quản lý môi trường ao nuôi.
Các khu nuôi trồng thủy sản cần được đầu tư cơ sở hạ tầng đồng bộ. Ảnh: M.T
Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Tạ Văn Tường cho biết thành phố sẽ tiếp tục xây dựng các vùng nuôi thủy sản tập trung theo hướng công nghệ cao, phát triển nuôi thâm canh để nâng năng suất, chất lượng và khả năng cạnh tranh của sản phẩm.
Theo ông Tường, việc hỗ trợ các thiết bị cảm biến, hệ thống cho ăn tự động và quản lý môi trường ao nuôi cũng nhằm giảm chi phí sản xuất, nâng hiệu quả quản lý và thúc đẩy chuyển đổi số trong nuôi thủy sản.
Nhưng trước khi nói đến những thiết bị hiện đại, thay đổi quan trọng nhất vẫn là cách người dân nhìn vào ao nuôi của mình.
Một vụ cá không còn chỉ được tính bằng số lượng cá thu hoạch. Người nuôi phải tính cả lượng thức ăn, chi phí xử lý nước, tỷ lệ hao hụt, thời gian nuôi và đầu ra sản phẩm. Môi trường ao nuôi được quan tâm nhiều hơn vì ảnh hưởng trực tiếp đến đàn cá và chi phí sản xuất.
Từ đó, chăn nuôi thủy sản Hà Nội sẽ ít phụ thuộc hơn vào hóa chất, chú trọng kiểm soát đầu vào, sử dụng chế phẩm sinh học, tận dụng tốt hơn nguồn tài nguyên và quan tâm đến nguồn gốc sản phẩm.
Với mô hình cá - lúa, sự thay đổi còn rõ hơn khi người dân bắt đầu tính đến việc để các đối tượng sản xuất hỗ trợ lẫn nhau thay vì tách rời từng khâu. Đó cũng là bước đầu để sản xuất thủy sản chuyển từ “nuôi cho được cá” sang nuôi có quy trình, có tính toán và có trách nhiệm hơn với môi trường.
BÀI VIẾT CÓ SỰ PHỐI HỢP CỦA SỞ NÔNG NGHIỆP VÀ MÔI TRƯỜNG HÀ NỘI
