Sự hình thành và phát triển
Sự ra đời của VietGAP đánh dấu bước chuyển mình quan trọng của nông nghiệp Việt Nam từ canh tác truyền thống sang nền sản xuất theo tiêu chuẩn hóa, mục tiêu hướng đến là an toàn thực phẩm và hội nhập quốc tế.
1. Nguồn gốc của tiêu chuẩn GAP trên thế giới
Khái niệm GAP: Viết tắt của Good Agricultural Practices (Thực hành sản xuất nông nghiệp tốt), gồm các quy trình phát triển nền nông nghiệp an toàn, bền vững.
Lịch sử ra đời: Năm 1997, Euro-Retailer Produce Working Group (tổ chức bán lẻ châu Âu) đưa ra tiêu chuẩn EurepGAP. Tiêu chuẩn này sau đó nâng cấp thành GlobalGAP áp dụng trên toàn cầu.
Giá trị cốt lõi: Bảo đảm an toàn thực phẩm, bảo vệ sức khỏe lao động, bảo vệ môi trường và truy xuất nguồn gốc sản phẩm.
2. Bối cảnh nông nghiệp Việt Nam trước khi có VietGAP
Tiền đề: Nhiều địa phương đã triển khai các quy trình sản xuất an toàn cho rau, quả và cây trồng.
Hạn chế: Thiếu cơ quan kiểm tra, chứng nhận chính thức và cơ chế khuyến khích tiêu thụ. Phong trào sản xuất sạch diễn ra tự phát, thiếu tính bền vững và dễ bị lụi tàn.
3. Tiền đề và quá trình hình thành tiêu chuẩn VietGAP (2004 – 2007)
Năm 2004: Hiệp hội Trái cây Việt Nam phối hợp với Dự án Tăng cường năng lực cạnh tranh (VNCI - VCCI) khảo sát EUREPGAP tại Thái Lan và tổ chức hội thảo giới thiệu EUREPGAP tại TP.HCM.
Năm 2005: Thành lập "Liên kết GAP sông Tiền" gồm 6 tỉnh Nam Bộ. Tổ chức IMO bắt đầu chứng nhận GAP cho rau, cà phê ở Đà Lạt, thanh long ở Bình Thuận và trang trại tôm miền Tây.
Năm 2007: Đoàn công tác do TS. Võ Mai (Chủ tịch Hiệp hội Trái cây) dẫn đầu khảo sát MalaysiaGAP, sau đó trình báo cáo lên Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn về tính cấp thiết của việc xây dựng bộ tiêu chuẩn quốc gia.
4. Sự ra đời và các phiên bản tiêu chuẩn VietGAP
Kế thừa kinh nghiệm từ EurepGAP, GlobalGAP và các bộ GAP châu Á, ngày 28/01/2008, tiêu chuẩn VietGAP đầu tiên của Việt Nam chính thức ra đời. Tiêu chuẩn liên tục được cập nhật theo từng lĩnh vực:
VietGAP Trồng trọt:
Phiên bản Quyết định 379/ QĐ-BNN-KHCN ngày 28/01/2008 về Quy trình thực hành sản xuất nông nghiệp tốt cho rau, quả tươi an toàn.
Phiên bản TCVN 11892-1:2017: Chuẩn hóa quy trình đánh giá rủi ro, quản lý đất, nước, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và truy xuất nguồn gốc.
Phiên bản TCVN 11892-1:2026: Thay thế phiên bản 2017, hài hòa hơn với ASEAN GAP, GlobalGAP và nông nghiệp hữu cơ EU. Cập nhật kiểm soát cân bằng khối lượng (Mass Balance), mở rộng phúc lợi người lao động, quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM) và bảo tồn đa dạng sinh học.
VietGAP Chăn nuôi:
Trong lĩnh vực chăn nuôi tại Việt Nam, tiêu chuẩn VietGAP (hay thường gọi chính xác là VietGAHP - Vietnamese Good Animal Husbandry Practices) được chia thành các phiên bản dựa theo quy mô sản xuất (trang trại hoặc nông hộ) thay vì chia theo năm như bên trồng trọt.
Phiên bản dành cho quy mô trang trại áp dụng theo Quyết định số 4653/QĐ-BNN-CN do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ban hành. Tiêu chuẩn này quy định chi tiết cho từng nhóm vật nuôi cụ thể bao gồm:
Khái niệm GAP: Viết tắt của Good Agricultural Practices (Thực hành sản xuất nông nghiệp tốt), gồm các quy trình phát triển nền nông nghiệp an toàn, bền vững.
Lịch sử ra đời: Năm 1997, Euro-Retailer Produce Working Group (tổ chức bán lẻ châu Âu) đưa ra tiêu chuẩn EurepGAP. Tiêu chuẩn này sau đó nâng cấp thành GlobalGAP áp dụng trên toàn cầu.
Giá trị cốt lõi: Bảo đảm an toàn thực phẩm, bảo vệ sức khỏe lao động, bảo vệ môi trường và truy xuất nguồn gốc sản phẩm.
2. Bối cảnh nông nghiệp Việt Nam trước khi có VietGAP
Tiền đề: Nhiều địa phương đã triển khai các quy trình sản xuất an toàn cho rau, quả và cây trồng.
Hạn chế: Thiếu cơ quan kiểm tra, chứng nhận chính thức và cơ chế khuyến khích tiêu thụ. Phong trào sản xuất sạch diễn ra tự phát, thiếu tính bền vững và dễ bị lụi tàn.
3. Tiền đề và quá trình hình thành tiêu chuẩn VietGAP (2004 – 2007)
Năm 2004: Hiệp hội Trái cây Việt Nam phối hợp với Dự án Tăng cường năng lực cạnh tranh (VNCI - VCCI) khảo sát EUREPGAP tại Thái Lan và tổ chức hội thảo giới thiệu EUREPGAP tại TP.HCM.
Năm 2005: Thành lập "Liên kết GAP sông Tiền" gồm 6 tỉnh Nam Bộ. Tổ chức IMO bắt đầu chứng nhận GAP cho rau, cà phê ở Đà Lạt, thanh long ở Bình Thuận và trang trại tôm miền Tây.
Năm 2007: Đoàn công tác do TS. Võ Mai (Chủ tịch Hiệp hội Trái cây) dẫn đầu khảo sát MalaysiaGAP, sau đó trình báo cáo lên Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn về tính cấp thiết của việc xây dựng bộ tiêu chuẩn quốc gia.
4. Sự ra đời và các phiên bản tiêu chuẩn VietGAP
Kế thừa kinh nghiệm từ EurepGAP, GlobalGAP và các bộ GAP châu Á, ngày 28/01/2008, tiêu chuẩn VietGAP đầu tiên của Việt Nam chính thức ra đời. Tiêu chuẩn liên tục được cập nhật theo từng lĩnh vực:
VietGAP Trồng trọt:
Phiên bản Quyết định 379/ QĐ-BNN-KHCN ngày 28/01/2008 về Quy trình thực hành sản xuất nông nghiệp tốt cho rau, quả tươi an toàn.
Phiên bản TCVN 11892-1:2017: Chuẩn hóa quy trình đánh giá rủi ro, quản lý đất, nước, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và truy xuất nguồn gốc.
Phiên bản TCVN 11892-1:2026: Thay thế phiên bản 2017, hài hòa hơn với ASEAN GAP, GlobalGAP và nông nghiệp hữu cơ EU. Cập nhật kiểm soát cân bằng khối lượng (Mass Balance), mở rộng phúc lợi người lao động, quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM) và bảo tồn đa dạng sinh học.
VietGAP Chăn nuôi:
Trong lĩnh vực chăn nuôi tại Việt Nam, tiêu chuẩn VietGAP (hay thường gọi chính xác là VietGAHP - Vietnamese Good Animal Husbandry Practices) được chia thành các phiên bản dựa theo quy mô sản xuất (trang trại hoặc nông hộ) thay vì chia theo năm như bên trồng trọt.
Phiên bản dành cho quy mô trang trại áp dụng theo Quyết định số 4653/QĐ-BNN-CN do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ban hành. Tiêu chuẩn này quy định chi tiết cho từng nhóm vật nuôi cụ thể bao gồm:
- Bò sữa: Cho sản phẩm sữa bò tươi nguyên liệu.
- Bò thịt / Bê thịt.
- Heo / Lợn: Gồm cả heo thịt và heo giống.
- Gà: Gồm gà thịt, gà đẻ trứng và có thể tính cả chim cút.
- Ngan, Vịt và sản phẩm trứng.
- Dê sữa và Dê thịt.
- Ong: Cho các sản phẩm mật ong, phấn hoa, sữa ong chúa.
Phiên bản dành cho quy mô nông hộ (Chăn nuôi nhỏ lẻ tại gia đình) áp dụng theo Quyết định số 2509/QĐ-BNN-CN. Đây là phiên bản tinh gọn, lược bớt các thủ tục phức tạp của trang trại để phù hợp với điều kiện kinh tế của hộ gia đình. Phiên bản này tập trung vào 2 đối tượng chính: Chăn nuôi lợn an toàn và Chăn nuôi gà an toàn.
VietGAP Thủy sản:
Quyết định số 3824/QĐ-BNN-TCTS (Ban hành ngày 06/09/2014): Là quyết định do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ban hành nhằm đưa ra "Quy phạm thực hành nuôi trồng thủy sản tốt Việt Nam (VietGAP)". Đây là văn bản quy phạm gốc mang tính định hướng, áp dụng chung cho tất cả các tổ chức, cá nhân nuôi trồng thủy sản thương phẩm tại Việt Nam (trừ cá cảnh).
TCVN 13528:2022 (Ban hành ngày 30/12/2022): Là Tiêu chuẩn Quốc gia về Thực hành nuôi trồng thủy sản tốt (VietGAP) do Bộ Khoa học và Công nghệ công bố. Bộ tiêu chuẩn này được xây dựng dựa trên nền tảng của Quyết định số 3824/QĐ-BNN-TCTS ngày 06/9/2014 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn nhằm chuẩn hóa và làm rõ hơn các quy định kỹ thuật cụ thể theo tiêu chuẩn quốc gia.
TCVN 13528:2022 được chia thành các phần để phù hợp với từng phương thức nuôi trồng:
TCVN 13528-1:2022 (Phần 1): Quy định riêng cho việc Nuôi trồng thủy sản trong ao (như ao, bể, đầm, hầm có kiểm soát yếu tố đầu vào để làm thực phẩm). Đây là phần phổ biến nhất áp dụng cho các loại thủy sản như tôm sú, tôm thẻ chân trắng, cá tra, cá rô phi.
TCVN 13528-2:2022 (Phần 2): Quy định cho việc Nuôi trồng thủy sản trên biển, sông, hồ và đầm phá (như nuôi lồng bè).
Phạm vi kiểm soát chính của bộ tiêu chuẩn này
Khi cơ sở chăn nuôi thủy sản áp dụng chứng nhận theo bộ tiêu chuẩn này, họ sẽ bị kiểm soát chặt chẽ 4 nhóm nội dung lớn:
VietGAP Thủy sản:
Quyết định số 3824/QĐ-BNN-TCTS (Ban hành ngày 06/09/2014): Là quyết định do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ban hành nhằm đưa ra "Quy phạm thực hành nuôi trồng thủy sản tốt Việt Nam (VietGAP)". Đây là văn bản quy phạm gốc mang tính định hướng, áp dụng chung cho tất cả các tổ chức, cá nhân nuôi trồng thủy sản thương phẩm tại Việt Nam (trừ cá cảnh).
TCVN 13528:2022 (Ban hành ngày 30/12/2022): Là Tiêu chuẩn Quốc gia về Thực hành nuôi trồng thủy sản tốt (VietGAP) do Bộ Khoa học và Công nghệ công bố. Bộ tiêu chuẩn này được xây dựng dựa trên nền tảng của Quyết định số 3824/QĐ-BNN-TCTS ngày 06/9/2014 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn nhằm chuẩn hóa và làm rõ hơn các quy định kỹ thuật cụ thể theo tiêu chuẩn quốc gia.
TCVN 13528:2022 được chia thành các phần để phù hợp với từng phương thức nuôi trồng:
TCVN 13528-1:2022 (Phần 1): Quy định riêng cho việc Nuôi trồng thủy sản trong ao (như ao, bể, đầm, hầm có kiểm soát yếu tố đầu vào để làm thực phẩm). Đây là phần phổ biến nhất áp dụng cho các loại thủy sản như tôm sú, tôm thẻ chân trắng, cá tra, cá rô phi.
TCVN 13528-2:2022 (Phần 2): Quy định cho việc Nuôi trồng thủy sản trên biển, sông, hồ và đầm phá (như nuôi lồng bè).
Phạm vi kiểm soát chính của bộ tiêu chuẩn này
Khi cơ sở chăn nuôi thủy sản áp dụng chứng nhận theo bộ tiêu chuẩn này, họ sẽ bị kiểm soát chặt chẽ 4 nhóm nội dung lớn:
- An toàn thực phẩm: Đảm bảo không dư lượng kháng sinh, hóa chất cấm, chất lượng nguồn nước ao nuôi.
- An toàn dịch bệnh: Kiểm soát nguồn gốc con giống sạch bệnh và quy trình xử lý khi có dịch.
- Bảo vệ môi trường: Quy định nghiêm ngặt về hệ thống và quy trình xử lý chất thải nuôi trồng trước khi xả ra môi trường xung quanh.
- Trách nhiệm xã hội và Truy xuất nguồn gốc: Đảm bảo an toàn cho người lao động và hồ sơ nhật ký phải cho phép tra cứu ngược sản phẩm từ chợ/siêu thị về tận ao nuôi.
5. Thành tựu và tác động hiện nay
Mở rộng quy mô: Hàng nghìn hợp tác xã, doanh nghiệp và trang trại trên cả nước đã đạt chứng nhận VietGAP.
Nâng tầm nông sản: Giúp sản phẩm nội địa hiện diện vững chắc tại các hệ thống siêu thị trong nước, đáp ứng điều kiện xuất khẩu sang các thị trường quốc tế.
Mở rộng quy mô: Hàng nghìn hợp tác xã, doanh nghiệp và trang trại trên cả nước đã đạt chứng nhận VietGAP.
Nâng tầm nông sản: Giúp sản phẩm nội địa hiện diện vững chắc tại các hệ thống siêu thị trong nước, đáp ứng điều kiện xuất khẩu sang các thị trường quốc tế.