Thay đổi cách làm trên đồng ruộng
Lúa vẫn là một trong những ngành hàng chủ lực, giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh lương thực và tạo sinh kế cho người dân nông thôn Quảng Ngãi. Tuy nhiên, trước yêu cầu ngày càng cao về chất lượng nông sản, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc, phương thức sản xuất truyền thống đang đứng trước yêu cầu phải thay đổi.
 
Từ thực tế đó, vụ hè thu 2026, Trung tâm Khuyến nông tỉnh Quảng Ngãi triển khai mô hình “Sản xuất lúa theo tiêu chuẩn VietGAP gắn với liên kết tiêu thụ sản phẩm” tại xứ đồng thôn Đồng Cát, xã Mộ Đức, với quy mô 10 ha, 37 hộ tham gia. Mô hình hướng đến hình thành vùng sản xuất lúa hàng hóa tập trung, sử dụng vật tư hợp lý, nâng cao chất lượng hạt gạo và từng bước đưa sản xuất vào chuỗi liên kết.

Để nông dân thay đổi tập quán, Trung tâm Khuyến nông Quảng Ngãi phối hợp với UBND xã Mộ Đức và HTX Nông nghiệp thị trấn Mộ Đức tổ chức tập huấn cho 50 hộ dân trong và ngoài mô hình. Nội dung tập huấn từ khâu làm đất, gieo sạ, bón phân, quản lý nước, phòng trừ sâu bệnh đến thu hoạch.

Cùng với tập huấn, 37 hộ tham gia được cấp giống, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật theo đúng chủng loại, số lượng, chất lượng và thời điểm cần thiết. Các hộ được tư vấn áp dụng quy trình VietGAP, xây dựng hồ sơ, ghi chép nhật ký sản xuất và giám sát quá trình thực hiện ngay trên đồng ruộng.

Trên thửa ruộng 2.500 m2, ông Đoàn Buôn (trú thôn Đồng Cát) nhận thấy rõ hiệu quả của mô hình từ những thay đổi trong cách canh tác. Trước đây, cũng như nhiều hộ khác, ông thường có tâm lý gieo dày để kỳ vọng lúa cho nhiều bông, đồng thời sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật theo kinh nghiệm. Khi tham gia mô hình, được cán bộ kỹ thuật hướng dẫn cụ thể theo từng giai đoạn sinh trưởng của cây lúa, ông bắt đầu điều chỉnh lại cách làm.
 
“Trước đây tôi thường sạ hơn 7kg giống cho 500 m2 nhưng khi tham gia mô hình chỉ sử dụng khoảng 4,5kg. Lượng phân bón cũng giảm khoảng 30%, thuốc bảo vệ thực vật không còn phun nhiều như trước mà sử dụng theo khuyến cáo. Quan trọng là mình biết cây lúa đang ở giai đoạn nào, cần chăm sóc và can thiệp kỹ thuật ra sao chứ không làm theo thói quen như trước”, ông Buôn chia sẻ.

Theo ông Buôn, việc giảm lượng giống, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật ban đầu khiến nông dân không khỏi băn khoăn về năng suất. Tuy nhiên, qua thực tế trên đồng ruộng, cây lúa vẫn sinh trưởng tốt, năng suất đạt như mong đợi, tương đương hoặc cao hơn những ruộng lúa xung quanh. Từ đó, người dân có thêm cơ sở để thay đổi tập quán canh tác.

Đây cũng là điều mà HTX Nông nghiệp thị trấn Mộ Đức ghi nhận sau quá trình triển khai mô hình. Ông Nguyễn Trung Tín, Giám đốc HTX cho biết, kết quả đáng ghi nhận nhất là sự thay đổi nhận thức của nông dân trong canh tác lúa. Việc sản xuất theo VietGAP buộc các hộ phải tuân thủ quy trình trong tất cả các khâu.
 
Trước đây, bà con thường quan tâm nhiều đến năng suất và chi phí đầu tư. Khi tham gia mô hình, nông dân bắt đầu chú ý thêm đến chất lượng sản phẩm, an toàn thực phẩm, nguồn gốc vật tư và kiểm soát từng khâu sản xuất. Những việc như ghi chép nhật ký, sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật đúng quy định hay thu gom bao bì sau sử dụng tưởng như nhỏ nhưng lại rất quan trọng để hình thành vùng sản xuất đồng bộ.

“VietGAP không chỉ là chứng nhận về mặt kỹ thuật. Quan trọng hơn, đây là nền tảng để xây dựng uy tín cho vùng sản xuất và tạo niềm tin với đơn vị thu mua. Khi doanh nghiệp biết sản phẩm được sản xuất theo quy trình rõ ràng, có hồ sơ theo dõi, họ sẽ có thêm cơ sở để tin tưởng về chất lượng và nguồn gốc”, ông Tín nói.

Sản xuất đi cùng thị trường
Theo kết quả khảo sát, đánh giá của Trung tâm Khuyến nông tỉnh Quảng Ngãi, mô hình sản xuất lúa theo tiêu chuẩn VietGAP gắn với liên kết tiêu thụ sản phẩm tại Mộ Đức cho kết quả tích cực. Năng suất lúa tươi ước đạt 75 tạ/ha, quy đổi lúa khô khoảng 64,8 tạ/ha, cao hơn ruộng đối chứng 2,8 tạ/ha.

Dù tổng chi phí trực tiếp của mô hình khoảng 37,584 triệu đồng/ha, cao hơn ruộng ngoài mô hình 1,164 triệu đồng/ha do tăng sử dụng phân hữu cơ vi sinh và bổ sung dinh dưỡng cân đối, nhưng các khoản chi khác được tiết giảm đáng kể. Chi phí giống giảm 480.000 đồng/ha, công lao động giảm khoảng 2 triệu đồng/ha. Nhờ đó, doanh thu đạt 46,5 triệu đồng/ha, cao hơn ruộng ngoài mô hình 6,82 triệu đồng/ha; lợi nhuận đạt 8,916 triệu đồng/ha, cao hơn ruộng đối chứng 5,656 triệu đồng/ha.
 
Nếu quy trình VietGAP tạo nền tảng để nâng cao chất lượng lúa gạo thì liên kết tiêu thụ là yếu tố quyết định khả năng duy trì mô hình. Vì vậy, từ đầu vụ, Trung tâm Khuyến nông tỉnh Quảng Ngãi phối hợp với UBND xã Mộ Đức và HTX Nông nghiệp thị trấn Mộ Đức đã làm việc với doanh nghiệp để bao tiêu sản phẩm cho bà con.

Việc có doanh nghiệp tham gia từ đầu giúp người dân giảm bớt áp lực tìm đầu ra sau thu hoạch, đồng thời tạo thêm động lực để duy trì quy trình sản xuất. Bởi với mô hình đòi hỏi nông dân tuân thủ tiêu chuẩn kỹ thuật, ghi chép nhật ký, kiểm soát vật tư đầu vào và thay đổi tập quán canh tác, nếu sản phẩm cuối cùng vẫn phải tự tìm thị trường thì rất khó duy trì cách làm này lâu dài.

Ông Nguyễn Trung Tín, Giám đốc HTX Nông nghiệp thị trấn Mộ Đức cho rằng, sản xuất theo tiêu chuẩn chỉ có thể duy trì bền vững khi gắn với thị trường. Theo ông, người dân cần thấy rõ giá trị mà quy trình sản xuất mới mang lại, cả về chất lượng sản phẩm lẫn hiệu quả kinh tế.

“Điều người dân cần nhìn thấy là sản xuất theo tiêu chuẩn phải mang lại giá trị thực tế. Nếu làm VietGAP nhưng đầu ra không ổn định thì rất khó để bà con theo lâu dài. Vì vậy, HTX mong muốn tiếp tục được hỗ trợ, kết nối với doanh nghiệp thu mua, chế biến và tiêu thụ, xây dựng vùng nguyên liệu tập trung, lựa chọn giống phù hợp với nhu cầu từng đối tác.

Khi đầu ra được bảo đảm, HTX sẽ thuận lợi hơn trong việc vận động nông dân thay đổi giống, áp dụng tiến bộ kỹ thuật và thống nhất quy trình sản xuất. Đây cũng là cơ sở để từng bước hình thành vùng nguyên liệu tập trung thay vì mỗi hộ sản xuất một cách”, ông Tín chia sẻ.

Theo ông Nguyễn Ngọc Tài, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh Quảng Ngãi, mục tiêu của mô hình không chỉ giúp người dân làm đúng quy trình VietGAP, nâng cao chất lượng sản phẩm mà quan trọng hơn là thay đổi từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế. Để mô hình phát huy hiệu quả và nhân rộng, cần sự đồng hành của chính quyền địa phương, cơ quan chuyên môn và doanh nghiệp trong tuyên truyền, kết nối, liên kết chặt chẽ với nông dân.